ଅନ୍ଧ ଦିଗନ୍ତ

ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତି

ପରିଚୟ (Introduction)

ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତିଙ୍କ କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ ‘ଅନ୍ଧ ଦିଗନ୍ତ’ ୧୯୨୧ରୁ ୧୯୫୨ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରଚିତ ଏକ ଅନନ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ କୃତି । ଏହା କେବଳ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାର ବର୍ଣ୍ଣନା ନୁହେଁ, ବରଂ ସଂଗ୍ରାମର ନେପଥ୍ୟରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଆଭିମୁଖ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନ, ବିଡ଼ମ୍ବନା, ଆଶା ଓ ନୈରାଶ୍ୟର ଏକ ସାଙ୍କେତିକ ପ୍ରତିରୂପ । ଲେଖକଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ଉପନ୍ୟାସ ରାଜନୈତିକ ପଳାୟନବାଦ ବା ନୈରାଶ୍ୟବାଦର ଇସ୍ତାହାର ନୁହେଁ, ବରଂ ମୁକ୍ତିର ଆଉ ଏକ ନବ ପ୍ରଭାତ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ‘ସାମୟିକ ବିରତି’ ମାତ୍ର ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ଲେଖକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟ ତେର ବର୍ଷର ଦୀର୍ଘ ରୋମନ୍ଥନ ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ବେଳେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ରଚନା, ଲେଖକ ସକ୍ରିୟ ରାଜନୀତିରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ରୂପ ପାଇଥିଲା । ସଂକ୍ଷେପରେ, ‘ଅନ୍ଧ ଦିଗନ୍ତ’ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ବିଜୟ ଓ ବ୍ୟର୍ଥତା ମଧ୍ୟରେ ଅଗଣିତ ନିଧିଦାସଙ୍କ ପରି କର୍ମୀଙ୍କ ଭିତରେ ବଞ୍ଚି ରହିଥିବା ଆଦର୍ଶବାଦର ଏକ ବଳିଷ୍ଠ ଆଲେଖ୍ୟ ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ୧୯୨୧ ମସିହାରୁ ୧୯୫୨ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଯେଉଁ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପରେ ଆଧାରିତ, ତାହା ପାଠକକୁ ସେହି ସମୟର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ବିଡ଼ମ୍ବନା, ଆଶା ଓ ନୈରାଶ୍ୟ ଏବଂ ବିଜୟ ଓ ବ୍ୟର୍ଥତାର ଏକ ନିଚ୍ଛକ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତିଙ୍କ 'ଅନ୍ଧ ଦିଗନ୍ତ' ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି କେବଳ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ବିରାଟ ଐତିହାସିକ ଓ ମାନସିକ ପଟ୍ଟଭୂମି ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ଏହାର ପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ ଆମକୁ ୧୯୨୧ ମସିହାରୁ ୧୯୫୨ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ସେହି ସଂଘର୍ଷମୟ ତିରିଶ ବର୍ଷକୁ ଅତି ନିକଟରୁ ଦେଖିବାକୁ ହେବ ।

ଉପନ୍ୟାସଟି ୧୯୨୧ ମସିହାର ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ଉନ୍ମାଦନାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ୧୯୫୨ ମସିହାର ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତିଶୀଳ ହୋଇଛି । ଏହି ସମୟଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ବହୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସାମ୍ନା କରିଛି । ଲେଖକ ଏହି ସମୟକୁ ଏକ 'ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି' ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ବିଡ଼ମ୍ବନା, ଆଶା ଓ ନୈରାଶ୍ୟ ଏବଂ ବିଜୟ ଓ ବ୍ୟର୍ଥତାର ଚିତ୍ର ରହିଛି ।

କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ନିପଟ ମଫସଲ, ବିଶେଷ କରି ଧୋଇଆ ଅଞ୍ଚଳର ମଧୁପୁର ଗାଁ ଏବଂ ଏହାର ଆଖପାଖ ପରିବେଶ । ବିରୁପା ନଦୀ ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ କେବଳ ଏକ ନଦୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟର ନିୟାମକ । ୧୯୨୦ ମସିହାର ପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ବନ୍ୟା ଯାହା ସବୁକିଛି ଉଜାଡ଼ି ଦେଇଥିଲା, ତାହାହିଁ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ପରି କର୍ମୀଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ଯୋଡ଼ିଥିଲା । ପୁଣି ସମୟ ସମୟରେ ଆସୁଥିବା ମରୁଡ଼ି ଏବଂ ବିସୂଚିକା (ହଇଜା) ମହାମାରୀ ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିକୁ ଆହୁରି ଜଟିଳ କରିଦେଇଥିଲା ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ସୁଲତାନପୁରର ଜମିଦାର ଦର୍ପନାରାୟଣ ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ପ୍ରତାପ ଓ ଅତ୍ୟାଚାର ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ । ସେତେବେଳେ ଜମିଦାର ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଧୁଚନ୍ଦ୍ରିକା ଏବଂ ସାଧାରଣ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ବେଠି, ମାଗଣ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଅତ୍ୟାଚାରର ପରିବେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠୁର ଥିଲା ।

ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ କଟକ ଜେଲର ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅତିବାହିତ ହୋଇଛି-। ଜେଲର ସେହି ଅପରିଷ୍କୃତ ସେଲ୍, ୱାର୍ଡରମାନଙ୍କ ବୁଟ୍ ଶବ୍ଦ ଏବଂ କଇଦୀମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ଚିତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଜେଲ୍ କେବଳ ବନ୍ଦୀଶାଳା ନଥିଲା, ଏହା ଥିଲା ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରାର ଏକ ମନ୍ଥନ ଶାଳା । ଜେଲ ଭିତରେ ଚକ୍ରପାଣିଙ୍କ 'ମାର୍କସବାଦୀ କ୍ଲାସ' ଏବଂ ଜଗବନ୍ଧୁଙ୍କ 'ଗୀତା ପାଠ' ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବୈଚାରିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଚାଲୁଥିଲା, ତାହା ସେହି ସମୟର କଂଗ୍ରେସ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭିତରେ ଥିବା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ମତଭେଦକୁ ସୂଚାଏ ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୋହଭଙ୍ଗ ଓ ନୈତିକ ଅବକ୍ଷୟ: ସ୍ୱାଧୀନତା ଆସିବା ପରେ ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳି ଯାଇଛି । ଯେଉଁ ରାମରାଜ୍ୟର ସ୍ୱପ୍ନ ନେଇ କର୍ମୀମାନେ ଜେଲ ଯାଇଥିଲେ, ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଦେଶରେ 'ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ନୈତିକ ଅବକ୍ଷୟ' ଘଟିଛି । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସେଟିଂରେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ବରଂ ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କ ପରି ଚତୁର ରାଜନେତା ଓ ଦର୍ପନାରାୟଣଙ୍କ ପରି ପୂର୍ବତନ ଶୋଷକମାନେ ଆଜି ଶାସନର ମଙ୍ଗ ଧରିଛନ୍ତି । ସହରର ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସବ, ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଗୋଶାଳା ଉଦ୍‌ଘାଟନ, ମେହେନ୍ତର ବସ୍ତି ସଫେଇର ଅଭିନୟ ଏବଂ ଦାମୀ ମଦର ପାର୍ଟି ଗୁଡ଼ିକ ଏହି ନୂତନ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଅଂଶ । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ପ୍ରକୃତ ସଂଗ୍ରାମୀ କିପରି ଏକାକୀ ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ଏକ ହୃଦୟବିଦାରକ ଚିତ୍ର ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଭାଗରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର (Major Characters)

ନିଧି ଦାସ: ଉପନ୍ୟାସର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ର । ସେ ଜଣେ ସାଧାରଣ କଂଗ୍ରେସ କର୍ମୀ, ଯିଏ ବିନା କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟାଶାରେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଦେଶ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ଆଦର୍ଶରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ନିଷ୍ଠାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଶୁଦ୍ଧୋଦନ: ନିଧି ଦାସଙ୍କର ଠିକ୍ ବିପରୀତ ଚରିତ୍ର । ସେ ଜଣେ ଜନନେତା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭିତରେ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ଉଲଙ୍ଗ ଅଭିଳାଷ ଭରି ରହିଛି । ସେ ଜଣେ ଚତୁର ରାଜନେତା, ଯିଏ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶର ମୁଖା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ପରି କର୍ମୀଙ୍କୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି ।

ଗୌରୀ: କ୍ଷେତରାଜପୁର ଚଉପାଢ଼ିର ସାନଜେମା । ଏକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ ଘଟଣାରେ ସେ କଳଙ୍କିନୀ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଧି ଦାସ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ନିଜର ସ୍ତ୍ରୀ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି । ସେ ଜଣେ ଆତ୍ମାଭିମାନୀ ନାରୀ, ଯିଏ ନିଜର କଳଙ୍କର ବୋଝ ନିଜେ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଶେଷରେ ସବୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାନ୍ତି ।

ନିରଞ୍ଜନ: ନିଧି ଦାସଙ୍କର ପୁତ୍ର (ଆଇନତଃ) । ସେ ଜଣେ ଛାତ୍ରନେତା ଏବଂ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ବିଚାରଧାରାରେ ବିଶ୍ୱାସୀ । ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ଦଲାଲ୍ ବୋଲି କହନ୍ତି ।

ଶ୍ୟାମବନ୍ଧୁ: ନିଧି ଦାସଙ୍କର ସହକର୍ମୀ ଏବଂ ଜଣେ ନିଷ୍ଠାପର କର୍ମୀ । ସେ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ସହିତ ରୁହନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ (Main Content)

ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତିଙ୍କ 'ଅନ୍ଧ ଦିଗନ୍ତ' ଉପନ୍ୟାସର ମୂଳ କାହାଣୀ ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର ଏକ ବିରାଟ କାନ୍‌ଭାସ୍ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହି କାହାଣୀଟି କେବଳ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ବିବରଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ମଣିଷର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସେହି ସ୍ୱପ୍ନ ଭାଙ୍ଗିଯିବାର ଏକ କରୁଣ ଗାଥା । କାହାଣୀଟି ୧୯୨୧ ମସିହାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ୧୯୫୨ ମସିହାର ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତିଶୀଳ ହୋଇଛି ।

କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ନାୟକ ନିଧି ଦାସ ଜଣେ ଅତି ସାଧାରଣ ଗୃହସ୍ଥ ଥିଲେ । ୧୯୨୦ ମସିହାର ପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ବନ୍ୟା ପରେ ଯେତେବେଳେ ସହରରୁ କେତେକ ଯୁବକ ସେବାଶ୍ରମ ଖୋଲି ଲୋକଙ୍କ ସେବା କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ନିଧି ଦାସ ପ୍ରଥମ କରି ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିଥିଲେ । "ନିଜ ଦେଶରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ମୁଣ୍ଡ ଟେକି ଚାଲିବା ପ୍ରତ୍ୟେକର ଜନ୍ମଗତ ଅଧିକାର"—ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଆନ୍ଦୋଳିତ କଲା ଯେ ସେ ନିଜର ସୁଖ-ସଂସାର ପଛରେ ପକାଇ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଝାସ ଦେଲେ । ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ସେ ଚରଖା ଚଳାଇଲେ, ବିଦେଶୀ ବର୍ଜନ କଲେ ଏବଂ ଗାଁ ଗାଁ ବୁଲି ସ୍ୱାଧୀନତାର ପ୍ରଚାର କଲେ । ଏଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ପୁଲିସର ନିର୍ଘାତ ଲାଠିମାଡ଼ ଖାଇବାକୁ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ସେ ବାରମ୍ବାର ଜେଲ ଗଲେ-।

ନିଧି ଦାସଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସଂଘର୍ଷମୟ ଦିଗ ହେଉଛି ଗୌରୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା । ଗୌରୀ ଥିଲେ କ୍ଷେତରାଜପୁର ଚଉପାଢ଼ିର ସାନଜେମା, କିନ୍ତୁ ଏକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ ସ୍ଥିତିରେ ସେ ପାପଗର୍ଭା ହୋଇ ସମାଜରୁ ବାସନ୍ଦ ହୁଅନ୍ତି । ନିଧି ଦାସ ନିଜର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ତିଳାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଗୌରୀଙ୍କୁ ସ୍ତ୍ରୀର ପରିଚୟ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିରଞ୍ଜନକୁ ନିଜର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ସମାଜରେ ସେ ଜାତି-ବାସନ୍ଦ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜର ସେହି ପରିଚୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବା ପାଇଁ ସବୁ ଲାଞ୍ଛନା ସହିଗଲେ । ନିରଞ୍ଜନ ବଡ଼ ହେବା ପରେ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଏହି ତ୍ୟାଗକୁ ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ । ସେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ବିଚାରଧାରାରେ ବିଶ୍ୱାସୀ ହେଲା ଏବଂ ନିଧି ଦାସଙ୍କର ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ଆଦର୍ଶକୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ଦଲାଲି ବୋଲି କହି ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କଲା । ପିତା-ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ବୈଚାରିକ ଦୂରତ୍ୱ କାହାଣୀକୁ ଏକ କରୁଣ ରୂପ ଦେଇଛି-।

କାହାଣୀର ଏକ ବଡ଼ ଭାଗ ଜେଲଖାନା ମଧ୍ୟରେ ଅତିବାହିତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠି ଦେଶର ବଡ଼ ବଡ଼ ନେତା ଓ ସାଧାରଣ କର୍ମୀମାନେ ଏକାଠି ବନ୍ଦୀ ଥିଲେ । ଏଠାରେ ଚକ୍ରପାଣିଙ୍କର ମାର୍କସବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ଜଗବନ୍ଧୁଙ୍କର ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ଆଦର୍ଶ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ କିଏ ନେତୃତ୍ୱ ନେବ, ସେଥିପାଇଁ ଜେଲ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ କନ୍ଦଳ ଓ ଚକ୍ରାନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା । ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କ ପରି ଚତୁର ନେତାମାନେ ନିଜର ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିବା ପାଇଁ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ପରି କର୍ମୀଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ନିଧି ଦାସ ଜେଲ ଭିତରେ ଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ (ବଡ଼ମା)ଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାକୀ କରିଦିଏ ।

ଦେଶ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ପରି ସର୍ବତ୍ୟାଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ "ଅନ୍ଧ ଦିଗନ୍ତ" ପାଲଟିଗଲା । ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଯେଉଁମାନେ ଦିନେ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ପାଦ ଚାଟୁଥିଲେ, ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସେହିମାନେ ହିଁ କ୍ଷମତାର ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ । ଶୁଦ୍ଧୋଦନ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ଏବଂ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ପରି କର୍ମୀଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସେ ଇଂରେଜ ସରକାର ସମୟରେ ଜେଲ ଭୋଗିଥିଲେ, ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ସେହି କଂଗ୍ରେସ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀ କଲା । ତାଙ୍କୁ "କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ" ଆଖ୍ୟା ଦିଆଗଲା । ଶେଷ ଜୀବନରେ ନିଧି ଦାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ଯେଉଁ ପୁଅ ପାଇଁ ସେ ନିଜର ସବୁ କିଛି ବଳି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା ନାହିଁ ।

ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ । ନିଧି ଦାସଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଦଶାହ ଦିନ ଦଳେ କ୍ଷମତାଲୋଭୀ ନେତା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ "ଶୋକସଭା"ର ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତିକୁ ନେଇ କେବଳ ପ୍ରଚାର ଚାଲିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ସେହି ମଶାଣି ଭସ୍ମ ଗଦା ପାଖରେ ଜଣେ ଗୈରିକଧାରିଣୀ ବୃଦ୍ଧା (ଗୌରୀ) ଆସି ନିଧି ଦାସଙ୍କ ଚିତାର ପାଉଁଶକୁ ନିଜ ଦେହରେ ବୋଳି ତାହାକୁ "ତୀର୍ଥରେଣୁ" ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମାଜ ଓ ରାଜନୀତି ଯାହାକୁ ଅଣହେଳା କରିଛି, ତ୍ୟାଗ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧର କଷଟି ପଥରରେ ସେ ସଦାକାଳ ପାଇଁ ଅମର ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ସୁରେନ୍ଦ୍ର ମହାନ୍ତିଙ୍କ କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ 'ଅନ୍ଧ ଦିଗନ୍ତ'ର ଉପସଂହାର କେବଳ ଏକ କାହାଣୀର ସମାପ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୋହଭଙ୍ଗର ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ପାଠକକୁ ଏପରି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେଉଁଠି ଆଦର୍ଶବାଦର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ କେବଳ ଏକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଦିଗବଳୟ ବା 'ଅନ୍ଧ ଦିଗନ୍ତ' ହିଁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି । ଯେଉଁ ନିଧି ଦାସ ୧୯୨୧ ମସିହାରୁ ଦେଶ ପାଇଁ ନିଜର ସୁଖ-ସଂସାର ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଇଥିଲେ, ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ସେ ଜଣେ ଅଲୋଡ଼ା ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ମଣିଷ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛନ୍ତି । ଏହା ସ୍ୱାଧୀନୋତ୍ତର ଭାରତର ସେହି କଠୋର ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ସଂଗ୍ରାମୀମାନେ ଅବହେଳାରେ ହଜିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କ ପରି ଚତୁର ରାଜନେତାମାନେ କ୍ଷମତାର ସିଂହାସନ ଅଳଂକୃତ କରନ୍ତି । ଲେଖକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ନିଧି ଦାସଙ୍କ ପରି ଅଗଣିତ ଇତିହାସହୀନ କର୍ମୀମାନେ ହିଁ ଯଥାର୍ଥରେ ଯେକୌଣସି ଜାତି ଓ ସମାଜର ଆଦର୍ଶବାଦର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ଉପସଂହାରରେ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପାଠକଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରେ ଯେ, ଆମେ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଲଢ଼ିଥିଲୁ, ସେଥିରେ କ’ଣ ଏହି ସର୍ବତ୍ୟାଗୀ କର୍ମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଟୋପାଏ ପାଣି ଦେବାକୁ କେହି ନାହାନ୍ତି ?

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତରେ ଯେଉଁ 'ରାମରାଜ୍ୟ' ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବାର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ତାହା କିପରି ଏକ ନୈତିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ଅବକ୍ଷୟର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିଲା, ତାହାର ଏକ ନିଚ୍ଛକ ଚିତ୍ର ଉପସଂହାରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଯେଉଁ ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ଆଦର୍ଶରେ ଦେଶ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲା, ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସେହି ଆଦର୍ଶକୁ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ପଦଦଳିତ କରାଗଲା ।

ଉପନ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ଗୌରୀଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ । ଯେଉଁ ଗୌରୀ ଦିନେ କଳଙ୍କର ବୋଝ ମୁଣ୍ଡେଇ ନିଖୋଜ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ସେ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ଚିତାଭସ୍ମକୁ ନିଜ ଦେହରେ ବୋଳି ତାହାକୁ 'ତୀର୍ଥରେଣୁ' ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣାଟି ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମାଜ ଓ ରାଜନୀତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହୋଇଥିବା ନିଧି ଦାସ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ତାଙ୍କର ତ୍ୟାଗ ହିଁ ଜାତି ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଶେଷ ସମ୍ବଳ । ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କ ପରି ନେତାମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ 'ଶୋକସଭା' କରି ପ୍ରଚାରର ସୁଯୋଗ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ଗୌରୀଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ହିଁ ନିଧି ଦାସଙ୍କ ତ୍ୟାଗର ଯଥାର୍ଥ ସମ୍ମାନ ।